٩٩) [کافران پیوسته بر عقیدۀ باطلشان هستند] تا هنگامی که مرگ یکی از آنان فرارسد [آنگاه در حالی که] نزد پروردگار [خود ناله و زاری میکند، به فرشتگان] میگوید: «مرا [به دنیا] بازگردانید.
١٠٠) شاید در آنچه [کوتاهی نموده و] ترک کردهام، کار شایستهای انجام دهم». هرگز چنین نیست. بیتردید، این فقط سخنی است که او به زبان میگوید [و هرگز رفتارش تغییر نمیکند]؛ و تا روزی که برانگیخته شوند، پشت سرشان برزخی است.
. خداوند از حالت فرد ستمکار و مجرمی که مرگش فرا رسیده، خبر میدهد، که او در این موقع پشیمان میشود. وقتی که سرانجام و جایگاهش را ببیند و اعمال زشتش را مشاهد نماید، بازگشتن به دنیا را میطلبد، نه بدان خاطر که از لذتهای آن بهرهمند شود و از شهوتهای آن استفاده کند، بلکه به گفتۀ خود برای اینکه: ﴿لَعَلِّيٓ أَعۡمَلُ صَٰلِحٗا فِيمَا تَرَكۡتُ﴾ کاری شایسته بکنم، و فرصتهایی را که از دست دادهام و در انجام دستورات الهی کوتاهی ورزیدهام، جبران نمایم. ﴿كَلَّآ﴾ نه، هرگز او بازگشتی ندارد، و فرصت و مهلت مجددی به او داده نخواهد شد. و خداوند به طور قطع چنین حکم نموده که آنها به دنیا باز نمیگردند.
﴿إِنَّهَا﴾ بدون شک، سخنِ او که در آن بازگشتن به دنیا را آرزو مینماید، ﴿كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا﴾ فقط سخنی است که وی بر زبان میآورد، و جز حسرت و پشیمانی به گویندهاش فایدهای نمیبخشد.
و نیز او در این سخن راست نمیگوید؛ زیرا اگر به دنیا باز گردانده شود، دوباره کارهایی را انجام میدهد که از آن نهی شده است. ﴿وَمِن وَرَآئِهِم بَرۡزَخٌ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ﴾ فرا رویشان برزخی است تا روزی که برانگیخته میشوند. برزخ؛ یعنی آنچه میان دو چیز حایل و مانع میگردد. و در اینجا برزخ؛ یعنی حایلِ میان دنیا و آخرت. و در چنین برزخی، فرمانبرداران از نعمتها برخوردار شده، و گناهکاران عذاب داده میشوند؛ از ابتدای مردن و قرار گرفتنشان در قبرهایشان تا روز قیامت، عذاب داده میشوند؛ یعنی باید خود را برای زندگی برزخ آماده کرده، و ساز و کار آن را مهیا نماید.