سورۀ علق
مکی و ۱۹ آیه است.
١) بخوان به نام پروردگارت که [هستی را] آفرید؛
٢) [همان پروردگاری که] انسان را از خونِ بسته آفرید.
٣) بخوان و پروردگارت [از همه] بزرگوارتر است.
٤) [همان] ذاتی که به وسیلۀ قلم [نوشتن] آموخت.
٥) به انسان آنچه را که نمیدانست [به تدریج] آموخت.
٦) چنین نیست [که شما میپندارید]؛ حقا که انسان طغیان [و سرکشی] میکند
٧) [بعد] از اینکه خود را بینیاز [و توانگر] ببیند.
٨) یقیناً بازگشت [همه] به سوی پروردگار توست.
٩) [ای پیامبر،] آیا دیدهای آن کسی [= ابوجهل] را که [از عبادت الله] باز میدارد
١٠) بندهای [= محمد] را هنگامی که [کنار کعبه] نماز میخواند.
١١) به من خبر بده اگر این [بنده بازداشتهشده] بر [راه] هدایت باشد
١٢) یا [مردم را] به پرهیزگاری فرمان دهد، [سزای کسی که چنین بندهای را بیازارد چیست؟]
١٣) به من خبر بده اگر این [شخص سرکش، حق را] تکذیب کند و رویگردان شود [آیا سزاوار عذاب نیست؟].
١٤) آیا نمیداند که بیتردید، الله [همه اعمالش را] میبیند؟
١٥) چنین نیست [که او گمان میکند]؛ اگر باز نیاید [و دست از شرارت برندارد،] قطعاً موی پیشانی [او] را به شدّت خواهیم گرفت [و به سوی دوزخ خواهیم کشاند]؛
١٦) موی پیشانیِ [همان] دروغگوی خطاکار را.
١٧) پس باید هممجلسانش را [به کمک] بخواند.
١٨) ما [نیز] آتشبانان [دوزخ] را فرا خواهیم خواند.
١٩) چنین نیست [که او میپندارد]؛ هرگز او را اطاعت مکن و سجده کن، و [به الله] تقرّب جوی.
این اولین سورۀ قرآن است که بر پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم نازل شده است. این سوره در آغاز دوران نبوت وقتی که پیامبر نمیدانست کتاب و ایمان چیست نازل شده است. پس در این وقت جبرئیل ـ علیه السلام ـ رسالت را برای او آورد و به او فرمان داد که بخواند، پیامبر عذر خواست و فرمود: من خواننده نیستم. جبرئیل همچنان ادامه داد تا اینکه پیامبر خواند.
سپس خداوند نازل فرمود: ﴿ٱقۡرَأۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلَّذِي خَلَقَ﴾ بخوان به نام پروردگارت که همۀ جهانیان را آفریده است.
﴿خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِنۡ عَلَقٍ﴾ سپس به طور ویژه از میان آفریدهها به موضوع آفرینش انسان پرداخت؛ و آغاز آفرینش انسان را که از خون بستهای آفریده شده است ذکر نمود.
پس کسی که انسان را آفریده و به تدبیر او پرداخته است، باید امر و نهی کند، و امر و نهی با فرستادن پیامبران و نازل کردن کتابها انجام میشود. بنابراین بعد از امر به خواندن، آفرینش انسان را بیان کرد.
پس فرمود: ﴿ٱقۡرَأۡ وَرَبُّكَ ٱلۡأَكۡرَمُ﴾ بخوان و پروردگارت بس گرامی است و دارای صفات بسیار است. جود و احسان او فراوان میباشد، و از بزرگواری و احسان او این است که انواع دانشها را به انسان آموخته است.
﴿ٱلَّذِي عَلَّمَ بِٱلۡقَلَمِ عَلَّمَ ٱلۡإِنسَٰنَ مَا لَمۡ يَعۡلَمۡ﴾ خداوند انسان را از شکم مادرش بیرون آورد در حالی که هیچ چیزی نمیدانست، و برایش شنوایی و بینایی و دل قرار داد و اسباب دانش را برای او فراهم کرد، پس به انسان قرآن و حکمت آموخت، و به وسیلۀ قلم به او چیزهایی آموخت، قلمی که با آن دانشها و حقوق ثبت میگردند، و به وسیلۀ آن برای مردم نامه نوشته میشود.
پس خدا را ستایش میکنیم. خداوندی که نعمتهایی به بندگان داده است که توان شکرگزاری آن را ندارند. سپس با توانگر کردن آنها و روزی فراوان، بر آنها منّت گذارده است.
ولی انسان به سبب نادانی و ستمگریاش وقتی خود را بینیاز ببیند، سرکشی مینماید و از پذیرفتن هدایت سر باز میزند، و فراموش میکند که به سوی پروردگارش بازخواهد گشت. بلکه گاهی به جایی میرسد که هدایت را رها میکند و دیگران را به ترک گفتن آن فرا میخواند.
بنابراین از نماز خواندن -که بهترین اعمال ایمان است- جلوگیری میکند. خداوند متعال به این سرکش متجاوز میفرماید:
﴿أَرَءَيۡتَ إِن كَانَ عَلَى ٱلۡهُدَىٰٓ أَوۡ أَمَرَ بِٱلتَّقۡوَىٰٓ﴾ ای کسی که بندۀ من را وقتی که نماز میگزارد بازمیداری! به من بگو بندۀ نمازگزار -که بر هدایت و شناخت حق و عمل کردن به آن است، و دیگران را به پرهیزگاری امر میکند- شایسته است بازداشته شود؟ آیا بازداشتن او، بزرگترین مخالفت با خدا و مبارزه با حق نیست؟ کسی از این اعمال نیک نهی میکند که خودش بر هدایت نیست، و دیگران را به آنچه که خلاف پرهیزگاری است فرمان میدهد.
﴿أَرَءَيۡتَ إِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰٓ أَلَمۡ يَعۡلَم بِأَنَّ ٱللَّهَ يَرَىٰ﴾ اگر بازدارنده حق را تکذیب کند و از فرمان الهی روی برتابد، آیا از خداوند و کیفر او نمیترسد؟ آیا نمیداند که خداوند آنچه را که او انجام میدهد میبیند؟ سپس خداوند او را تهدید کرد و فرمود:
﴿لَئِن لَّمۡ يَنتَهِ لَنَسۡفَعَۢا بِٱلنَّاصِيَةِ﴾ اگر از آنچه میگوید و انجام میدهد بازنیاید، به شدّت پیشانی او را خواهیم کشید، و سزاوار چنین چیزی میباشد، چون آن ﴿نَاصِيَةٖ كَٰذِبَةٍ خَاطِئَةٖ﴾ پیشانی دروغگوی بزهکار است، و در گفتههایش دروغ میگوید، و کارهایش اشتباه و گناه است.
﴿فَلۡيَدۡعُ نَادِيَهُۥ﴾ کسی که عذاب بر او قطعی گردیده، باید اهل مجلس و یاران و اطرافیانش را فرابخواند تا او را در رفع بلایی که بر وی فرود آمده یاری نمایند.
﴿سَنَدۡعُ ٱلزَّبَانِيَةَ﴾ و ما هم نگهبانان جهنم را برای فروگرفتن و کیفر دادن او فرا میخوانیم. پس باید دید که از دو گروه کدام یک قویتر و تواناتر است؟ پس این است حالات کسی که نهی میکند و باز میدارد، و این است کیفر او.
اما کسی که از عبادت بازداشته میشود، خداوند به او فرمان میدهد که به این نهیکننده گوش ندهد و از نهی او اطاعت نکند. پس فرمود: ﴿كَلَّا لَا تُطِعۡهُ وَٱسۡجُدۡۤ وَٱقۡتَرِب﴾ از او اطاعت مکن؛ چون او جز به آنچه که زیان و ضرر هردو دنیا است فرمان نمیدهد، و برای پروردگارت سجده کن، و با سجده و انواع عبادتها خود را به او نزدیک گردان، چون همۀ اینها انسان را به رضایت خدا نزدیک مینماید. و این هر نهیکنندهای از خیر، و هر آن که از آن نهی شده است شامل میگردد. گرچه این در مورد ابوجهل نازل شده است، وقتی که پیامبر خدا را از نماز خواندن نهی کرد و پیامبر را شکنجه و آزار داد.